Hagkerfi með hita

Á mbl.is segir ... 

Verðbólgan jókst til muna í Kína  ... Þessar fréttir munu auka áhyggjur manna af því að stærsta hagkerfi heims sé að ofhitna ...

Afhverju er 2,8% verðbólga í Kína áhyggjuefni? Hér eru nokkrir punktar sem varpa ljósi á það:  

• Verðbólga er meiri en innlánsvextir, raunávötun er því neikvæð. Fyrir aðeins tæpu ári ríkti verðhjöðnun í landinu, verðbólguhraðinn er því mikill.
• Húsnæðisverð (sem er ekki inni í mælingunni) hefur hækkað mun meira en almennt verðlag eða um rúm 12% á einu ári -- margir tala um bólu á fasteignamarkaðnum.
• Fyrir utan húsnæði eru það fyrst og fremst matvörur sem eru að hækka, hækkandi matarverð og ótrygg atvinnustaða tugmilljóna farandverkamanna og nýútskrifaðra námsmanna er eldfim blanda.  
• Stjórnvöld eiga erfitt með að spyrna gegn verðbólgu með aðhaldsaðgerðum, m.a. vegna óvissunnar sem kreppan í Evrópu hefur haft í för með sér en Evrópa er stærsti viðskiptaaðli Kína.

Óttast ofhitnun í Kína

Ofur-heimssýningin

Jú, það var grein í blöðunum ... um Kim Yong Il leiðtoga Norður-Kóreu. Hann hélt ræðu í Rakwon-vélaverksmiðjunni.  

Annars fór ekki mikið fyrir umræðu um kaup og kjör í Kínverska alþýðulýðveldinu á alþjóðadegi verkafólks.

Hún týndist í húllum-hæinu í kring um Expo 2010 sem var að opna í Shanghai. 

Borgin við sæinn er búin að spandera tvisvar til þrisvar sinnum meira fé í þennan viðburð en Peking setti í Ólympíuleikanna 2008.

Þetta sætir furðu þar sem vægi heimssýningarinnar er almennt talið hafa minnkað á síðustu árum.

Afhverju eru Kínverjar að setja svona mikið í þetta?

• Hinir jákvæðu. Í þessum flokki eru nánast allar opinberar persónur í Kína, erlendir diplómatar og yfir höfuð allir sem elska tilstand á stórum skala. Þeir kaupa 100% slagorðið Betri borg, betra líf. Sýningin leiðir saman það nýjasta og besta frá hverju landi. Heimurinn þarf að fókusera ... skapa þarf vettvang... hagvöxturinn í Kína ... sjá t.d. heimasíðu sýningarinnar, íslensku heimasíðu sýningarinnar, China Daily og CCTV News.   
• Hinir neikvæðu. Í þessum flokki eru fjöldi vestrænna fjölmiðla og allir alvöru kauphéðnar. Þeim leiðist tilstandið alveg gríðarlega mikið. Þetta er eitt stórt ógeðslegt karnival, brauð og leikar fyrir fólkið, mjúk valdapólitík (enginn má byggja flottari skála en Kínverjar) ... sjá t.d. greinar/myndir á vef BBC, Financial Times og Economist.    

Það tekur mig ekki nema tólf tíma eða svo að skreppa með lest frá Peking. Mér finnst samt líklegt að ég fari ekki. Miðað við það sem ég hef séð og heyrt þá snýst þetta um leiser-show, hljóðbrellur og aðra fídusa . Það er nóg af þema-görðum í hér í Pekíng, t.d. Heimsgarðurinn (með eftirlíkingar af helstu mannvirjum heims) og einnig Blómagarður heimsálfanna (með matréttum frá öllum löndum heims) ... samt best að halda þessu opnu aðeins lengur.

Búmm-búmm

Búmm-búmm segir hagkerfið í Kína. Nýlega voru birtar hagtölur fyrir fyrsta ársfjórðung 2010 (sjá nánar í China Daily). Hagvöxturinn er 11,9%. Á sama tíma er verðbólga ekki nema 2,2%. Góðar fréttir mætti ætla fyrir kreppuhrjáða heimsbyggðina ... en ekki er allt sem sýnist:

• Hagvöxturinn hefur að undanförnu mest verið drifinn áfram af fjárfestingum, einkum hins opinbera sem hefur dælt peningum inn í hagkerfið til að verjast áhrifum krepppunnar. Fjárfestingar eru nauðsynlegar en ástæða er til að hafa áhyggjur af miklum fjárfestingum á skömmum tíma. Vondar fjárfestingar koma á endanum í hausinn á fólki. Það á eftir að koma í ljós hvort þörf var á öllum turnunum, brúnum og hraðbrautunum sem nú eru í smíðum. (Sjá nánar blogg eftir Patrick Chovanec ).
• Þó að verðbólga sé ekki mikil út af fyrir sig þá er hún meiri en innlánsvextir í landinu sem þar með eru í reynd neikvæðir. Auk þess eru fjármálamarkaðirnir vanþroskaðir, hlutabréfamarkaðurinn t.d. fyrst og fremst aðferð til að fjármagna opinber fyrirtæki með öðrum leiðum en skattheimtu. Sparifé landsmanna fer því í áhættusöm viðskipti eins og fasteignabrask og listaverkakaup. (Sjá nánar blogg mitt Nýju hverfin).
• Mikið falið atvinnuleysi er í Kína. Opinberar tölur segja að það sé ekki nema 4-5% en það er í reynd miklu hærra ef atvinnuleysi farandverkamanna og nýútskrifaðra námsmanna er talið með. Falið atvinnuleysi birtist m.a. í því að 130 milljónir farandverkamenn búa við afleitar vinnuaðstæður. Algengt er að launagreiðslur séu dregnar við þá, vinnuan er oft hættulegar lífi þeirra og limum auk þess sem þeir standa á skjön við velferðakerfið. Falið atvinnuleysi byrtist líka í því að nýútskrifaðir háskólanemar sem fá ekki vinnu við hæfi setjast að í fátærahverfum utan við Pekíng og aðrr helstu stórborgir. (Sjá nánar blogg mitt Farandverkafólkið).
• Kínversk stjórnvöld /seðlabankinn standa frammi fyrir erfiðum ákvörðunum um efnahagsstefnuna ... er hagkerfið að ofhitna, er tímabært að stíga á bremsurnar, hækka vexti. Ég veðja á að þau þori ekki að hægja á ferðinni að ótta við að það sjóði upp úr innanlands. Reyndar hefur aðgangur að lánsfé verið takmarkaður síðustu vikur en það er fyrst og fremst til að reyna að hemja verðhækkanir á fasteignum. Mér finnst líklegast að stjórnvöld reyni að stýra hinum mikla hagvexti/fjárfestingum inn í ákveðinn farveg, frá ódýru vörunum yfir í dýrar vörur. Það væri meiriháttar ef það tækist.  

Nýju hverfin

Það snjóar og strákarnir á bílaþvottastöðinni hugsa sér gott til glóðarinnar, þegar snjóinn tekur upp koma allir bílaeigendurnir í nágrenninu og láta þvo og bóna, óhreinir einkabílar sjást varla á götum Pekíng-borgar. Fyrir utan bílaþvottastöðvarnar eru ótal aðrir áhugaverðir þjónustuaðilar sem komið hafa sér fyrir í nágrenni nýju millistéttar-íbúðahverfanna, núðlusjoppur, nuddstofur, þvottahús, gæludýrabúðir, bankaútibú, fasteignasalar, garðyrkjumenn ... en svo eru önnur nýbyggð hverfi þar sem varla sést sála á ferli, oft stórglæsileg hverfi þar sem engu hefur verið til sparað. Flestar íbúðir í draugahverfunum ganga út áður en hafist er handa við byggingaframkvædir. Þær eru síðan afhentar að mestu ófrágengnar að innan og verða látnar standa þannig um óákveðinn tíma, enda telja Kínverjar að íbúð hætti að vera ný um leið og búið er að innrétta hana og falli þá hugsanlega í verði. Íbúðastaflar þessir standa undarlega hljóðir þúsundum saman í draugahverfum stórborganna, nánast tignarlegir í stílfegurðinni allt um kring. Þeirra hlutverk er ekki að vera húsaskjól fyrir borgarbúa. Þær eru tákn um auðævi eigenda sinna sem þreytast aldrei á að upplýsa vini og vandamenn um að þær hafi hækkað um 1,2% á nokkrum dögum, 10% á einu ári og tvöfaldast í verði frá því þær voru keyptar. Feng Xiaoqing, ung stúlka sem útskrifaðist úr skógræktarháskóla fyrir átta árum, er með metið í fjölda seldra íbúða í Pekíng – 120 íbúðir á síðasta ári að andvirði ríflega 7 milljarða íslenskra króna. Fröken Feng málar sig smekklega, klæðist dragt og bindur silkislæðu um hálsinn, svolítið eins og flugfreyja í millilandaflugi. Hún segir lykilinn að árangri sínum felast í því að láta ávallt þarfir viðskiptavinarins ganga fyrir, en hún viðurkennir líka að hún hafi gaman af því að masa við fólk ... og svo fór hún á námskeið í “feng-shui” og lúxus-venjum ríka fólksins. Hún segir frá því í blaðaviðtali að eitt sinn hafi komið til sín kona í Fendi-skóm, hún hafi þá sagt við hana að skórnir færu henni afar vel, þetta var nóg til að opna veski þessa viðskiptavinar. Fröken Feng finnst líka gaman að græða. Gífurleg söluafköst skiluðu henni á sjöundu milljón krónur í tekjur á síðasta ári. Hún er þegar búin að eyða drjúgum hluta þeirra tekna í kaup á kraftmiklum sportbíl. Bíllinn mun ekki komast mikið áfram í umferðarflækjunum í Pekíng en það sem skiptir kannski meira máli er ímyndin, millistéttar Pekíng-búi sem keyrir um á gljáfægðri sjálfrennireið sama hve tíðarfarið er risjótt.

 

Villihesturinn. Fyrir örfáum árum hefðu ekki mörgum Kínverjum dottið í hug að þeir ættu eftir að eignast eigin íbúð. Áratugum saman var litið á húsnæði sem sameign þjóðarinnar og því úthlutað til borgarbúa gegn lítilli sem engri leigu. Þetta fyrirkomulag reyndist hins vegar ekki mjög vel. Úthlutanir fóru eftir ógagnsæjum reglum og voru undirrót tortryggni. Kerfið þótti ekki heldur beinlínis hvetja til  góðrar umgengni eða eðlilegs viðhalds eigna. Þá var fjármögnun nýbygginga eilífur höfuðverkur. Allt frá 1979 hafa verið gerðar tilraunir með umbætur á kerfinu. Á tíunda áratugnum var t.d. farið inn á þá braut að hækka húsaleiguna en bjóða jafnframt íbúunum að kaupa þær íbúðir sem þeir bjuggu í á kostnaðarverði. Umfangsmestu breytingarnar voru innleiddar árið 1999. Almenngi var þá uppálagt að nota sparifé sitt til að kaupa sér húsnæði á frjálsum markaði. Aðeins þeir allratekjulægstu gátu áfram leigt hjá ríkinu. Að mörgu leyti hafa umbæturnar skilað verulegum árangri. Yfir 60% borgarbúa býr nú t.d. í eigin húsnæði. Þá hefur byggingageirinn og tengdar greinar þróast gríðarhratt og lagt umtalsvert til hagvaxtarins í landinu. Á hinn bóginn má einnig benda á ýmis vandamál. Eitt aðalvandamálið núna er einmitt hvað húsnæðisverð er orðið hátt. Fermetrinn í blokk í útjaðri Pekíng kostar um 200 þúsund krónur – alltof dýrt fyrir dæmigerða millistéttarfjölskyldu. Sumir telja þetta reyndar ekkert óeðlilegt enda séu enn miklir fólksflutningar til borganna og gríðarleg eftirspurn eftir nýju húsnæði. Aðrir benda á að jafnvel þó flestar nýju íbúðirnar seljist hratt og vel  þá standi stórt hlutfall þeirra ónotað árum saman. Þeir segja að ágallar í skiptingu skattstofna þýði að borgar- og bæjarstjórnir séu háðar því að selja lóðir á uppsprengdu verði til að afla sér rekstrartekna; ennfremur að vanþróaður fjármálamarkaður hafi leitt til þess að milli- og efristéttirnar kjósi að geyma sparifé sitt í nýbyggingum. Verð á íbúðum rjúki því upp í hæstu hæðir án nokkurs tillits til eftirspurnar eftir húsnæði til að búa í. Mikið hefur verið rætt um þessi mál í tengslum við Þjóðþing alþýðunnar sem nú eins og endranær situr að störfum fyrstu tvær vikurnar í mars ár hvert. Flestar tillögur Ráðgjafaþingsins, sem haldið er samhliða Þjóðþinginu, snúa einmitt að endurbótum á húsnæðiskerfinu. Forsetisræaðherrann Wen Jiabao hefur opinberlega lofað því að temja “villihestinn” eins og hann kallar húsnæðismarkaðinn. Þegar hefur verið gripið til ýmissa aðgerða. Aðgangur að fjármagni hefur verið hertur, söluskattur lagður á íbúðaviðskipti ... og tilkynnt hefur verið um að fimm milljónir “sérstakra íbúða” fyrir lágtekjufólk verði teknar í notkun á árinu. Umræða hefur verið um að leggja einarskatt á húsnæði. Með því myndi skapast þrýstingur á íbúðaeigendur að koma eignum sínum í notkun (og um leið fá hugmynd um spurn eftir húsnæði til að búa í). Svo virðist samt sem stjórnvöld séu rög við að taka þetta skref. Í augum þeirra sem lengst ganga í að gagnrýna kínverska húsnæðiskerfið  hljóta þessi viðbrögð að teljast næsta fálmkennd. Villihesturinn mun einfaldlega hlaupa fyrir björg.

Farandverkafólkið

Bráðum verður kalt í íbúðinni minni.  Þetta gerist alltaf í mars, eftir vorhátíðina. Vorhátíðin markar annars upphaf nýss ár í Kína og eins og vera ber fylgja því ýmsar seremóníur og breytingar á daglegu lífi aðrar en bara orkusparnaðaraðgerðir gagnvart millistéttarfólki eins og mér, t.d. flugeldasprengingar, innkaupaæði, hreingerningar, heimsóknir, hofhátíðir ... og gríðarlegir fólksflutningar. Það er eins og einhver eðlisávísun kalli alla Kínverja heim í gamla þorpið sitt yfir vorhátíðina ekki hvað síst farandverkamennina – milljónum saman losna þeir úr ráðningarsambandi við verktaka, byggingafyrirtæki og verksmiðjueigendur, kannski ætlar enginn þeirra að koma aftur í púlið ... “kínverski draumurinn” mun samt lokka þá marga til baka enn eina ferðina “harka af sér í nokkur ár og koma sér svo upp  prívat bissniss”.  Li Fengcai er bóndi en skikinn hans er ekki nema brot úr hektara og gefur aðeins sem svarar til um 30.000 kr. á ári, jafnmikið og hann hefur í mánaðarlaun í byggingarvinnu í Pekíng.  Hann er orðinn 45 ára, giftur og á tvö börn (bændur mega eignast tvö börn ef fyrra barnið er stúlka). Hann iðar í skinninu að komast heim en tefst þar sem stjórnandi vinnuteymisins gerir ekki upp við hann á réttum tíma. Rithöfundurinn Wang Shixiao gaf nýlega út bók um líf hins kínverska farandverkamanns, Minnisvarðalaus. Aðalsöguhetjan Laowu hrekst á milli vinnustaða í Suður-Kína – verksmiðju heimsins. Spenna ríkir milli verkafólksins og verksmiðjueigendanna og verkföll eru í undirbúningi. Samt er eins og Laowu sé ekki alltaf viss með hvorum hann eigi að standa. Að lokum öðlast hann djúpan skilning á mikilvægi samstöðu allra þjóðfélagshópa. Rithöfundurinn hefur reyndar verið gagnrýndur fyrir að einfalda um of tengslin milli hinna ólíku stétta en hann lætur sér það í léttu rúmi liggja “í Laowu vil ég varðveita hæfileika okkar til að elska og fyrirgefa,” segir hann. Það voru farandverkamenn sem byggðu íbúðina sem ég bý í, björt og þægileg, upphituð yfir háveturinn og loftkæld á sumrin. Li Fengcai hefur ekki áhyggjur af því hvenær verður slökt á miðstöðinni hjá sér, hreisið sem hann býr í meðan hann reisir hvert millistéttarhverfið á fætur öðru í Pekíng er hvort eð er óupphitað allan ársins hring. Hann hefur meiri áhyggjur af því hvort gert verði upp við hann í tæka tíð svo hann geti keypt gjafir fyrir vorhátíðina, plastbyssu handa stráknum sínum, dúkkudót handa stelpunni ... og ekki má heldur gleyma konunni og draumnum um eigin bisniss.

Talið er að í Kína séu um 130 milljónir farandverkamanna. Yfirleitt er um að ræða bændur sem ráða sig tímabundið í störf í kolanámum, verksmiðjum, við byggingaframkvæmdir ... Ekki er óalgengt að þeir þéni tífalt í slíkri vinnu miðað við hvað þeir hafa af því að yrkja jörðina. Kjör þeirra geta samt engan vegin talist ásættanleg. Algengt er að launagreiðslur séu dregnar við þá, vinnuaðstæður eru oft hættulegar lífi þeirra og limum auk þess sem þeir standa gjarnan á skjön við velferðakerfið. Réttarstaða farandverkamanna batnaði nokkuð 2003 þegar byrjað var að skilgreina þá sem “verkamenn” fremur en “bændur”, en það leiddi m.a. til þess að stéttarfélögin í landinu fóru að sinna hagsmunum þeirra meira. Horfurnar fyrir afkomu farandsverkafólks í ár eru heldur skárri en í fyrra. Verksmiðjurnar í Suður-Kína eru að auka framleiðslu eftir samdrátt í útfluttningi fyrst eftir að fjármálakreppan reið yfir. Auk þess hefur 80 trilljón króna innspýting stjórnvalda í hagkerfið skapað fjölda starfa í áður vanþróuðum héruðum í mið- og vestuhluta landsins. Verksmiðjuborgirnar sem hingað til hafa byggt samkeppnishæfni sína á ótakmörkuðum aðgangi að ódýru vinnuafli farandverkafólks standa frammi fyrir nýjum vanda. Til að halda í vinnuaflið verða þau að hækka launin og samhliða því endurskilgreina samkeppnishæfni sína, fikra sig inn í greinar sem krefjast vel menntaðs starfsfólks og sem skila meiru í aðra hönd en fjöldaframleiðsla á fatnaði, skóm og slíku. Sá geiri sem þykir lofa hvað mestu er bílaframleiðsla. Sem stendur eru yfir hundrað bílaframleiðendur í landinu en á næstu árum munu þeir sennilega þjappa sér saman í nokkrar risastórar verksmiðjur og framleiða bíla framtíðarinnar fyrir heiminn.